Asar-ı Atika Nizamnamesi , Osmanlı topraklarında bulunan eski eserlerin kontrolsüz şekilde el değiştirmesi ve yurt dışına çıkarılması üzerine hazırlanmış hukuki bir düzenlemedir. 19. yüzyıl boyunca arkeolojik buluntulara yönelik artan ilgi, yabancı araştırmacıların izinsiz kazı faaliyetleri ve eserlerin Avrupa’ya taşınması ciddi kayıplara yol açmıştır. Bu durum, devletin doğrudan müdahalesini zorunlu kılmıştır.
Nizamname ile birlikte “asar-ı atika” kavramı ilk kez hukuki bir metin içinde tanımlanmıştır. Tarihi, arkeolojik ve sanatsal değeri bulunan taşınır ve taşınmaz eserler bu kapsamda değerlendirilmiştir. Böylece eski eserler, kişisel tasarruf alanından çıkarılarak kamusal koruma alanına alınmıştır.
Asar-ı Atika Nizamnamesi’nin temel amacı, eski eserler üzerinde devlet denetimini kurmak olmuştur. Kazı yapma yetkisi izne bağlanmış, bulunan eserlerin bildirimi zorunlu hale getirilmiştir. Eserlerin paylaşımı, taşınması ve satışı belirli kurallara bağlanarak keyfi uygulamaların önüne geçilmiştir.
Bu düzenleme, kültürel mirasın korunmasını kamu yararı çerçevesinde ele alan ilk sistemli yaklaşım olarak kabul edilir. Osmanlı Devleti, bu nizamname ile eski eserleri devletin koruması gereken bir değer olarak tanımlamış ve sonraki hukuk düzenlemelerine yön veren bir çerçeve oluşturmuştur.
Asar-ı Atika Nizamnamesi ile Getirilen Hukuki İlkeler
Asar-ı Atika Nizamnamesi , eski eserlerin korunmasına yönelik açık ve bağlayıcı hukuki ilkeler ortaya koymuştur. Bu ilkeler, Osmanlı döneminde kültür varlıklarına bakış açısında belirgin bir değişim yaratmıştır. Nizamname ile eski eserler ilk kez bireysel mülkiyet anlayışının dışına çıkarılarak kamu yararı kapsamında değerlendirilmiştir.
Düzenlemenin en temel ilkelerinden biri, eski eserlerin devlet malı kabul edilmesidir. Toprak altında ya da üstünde bulunan tarihi eserler üzerinde kişisel hak iddialarının sınırları belirlenmiş, nihai yetki devlete bırakılmıştır. Bu yaklaşım, kültür varlıklarının korunmasında merkezi otoritenin rolünü güçlendirmiştir.
Kazı faaliyetleri Asar-ı Atika Nizamnamesi ile sıkı kurallara bağlanmıştır. Arkeolojik kazı yapmak isteyen kişilerin resmi izin alması zorunlu tutulmuştur. İzinsiz kazılar hukuka aykırı sayılmış, bulunan eserlerin yetkili makamlara bildirilmesi şart koşulmuştur. Böylece rastgele kazıların ve bilinçsiz tahribatın önüne geçilmesi hedeflenmiştir.
Bir diğer hukuki ilke, eski eserlerin yurt dışına çıkarılmasına getirilen sınırlamalardır. Eserlerin ülke sınırları dışına taşınması izne bağlanmış, kontrolsüz ihracat yasaklanmıştır. Bu düzenleme, Osmanlı topraklarında bulunan kültürel mirasın korunarak ülkede kalmasını amaçlamıştır.
Mülkiyet, denetim ve koruma esaslarını bir araya getiren Asar-ı Atika Nizamnamesi , Türk kültür varlıkları hukukunun temelini oluşturan ilkeler bütününü ortaya koymuştur. Bu ilkeler, sonraki dönemlerde hazırlanan mevzuatlarda da açık şekilde izlenmiştir.
Asar-ı Atika Nizamnamesi’nin Cumhuriyet Dönemi Kültür Varlıkları Mevzuatına Etkisi
Asar-ı Atika Nizamnamesi, Cumhuriyet döneminde oluşturulan kültür varlıkları hukukunun doğrudan dayanaklarından biri olmuştur. Osmanlı’nın son döneminde ortaya konan bu düzenleme, yeni kurulan devletin kültürel mirasa yaklaşımında hazır bir hukuki zemin sunmuştur. Bu zemin, eski eserlerin korunmasını devlet sorumluluğu olarak ele alan anlayışın devamlılığını sağlamıştır.
Cumhuriyet’in ilk yıllarında yürürlüğe giren düzenlemelerde, Asar-ı Atika Nizamnamesi ile benimsenen temel ilkelerin korunduğu görülür. Eski eserlerin devlet malı sayılması, izinsiz kazıların yasaklanması ve eserlerin yurt dışına çıkarılmasının kontrol altına alınması bu sürekliliğin açık göstergeleridir. Bu yaklaşım, kültür varlıklarının bireysel tasarruf konusu yapılmasını sınırlandırmıştır.
1906 tarihli son Asar-ı Atika Nizamnamesi, Cumhuriyet döneminde çıkarılan yasal metinler için doğrudan referans niteliği taşımıştır. 1973 tarihli Eski Eserler Kanunu ile 1983 tarihli Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu hazırlanırken, nizamnamede yer alan koruma ve denetim anlayışı esas alınmıştır. Böylece Osmanlı’dan Cumhuriyet’e uzanan hukuki çizgi korunmuştur.
Devletin kültür varlıkları üzerindeki gözetim yetkisi, Asar-ı Atika Nizamnamesi ile şekillenmiş ve Cumhuriyet mevzuatında daha kapsamlı hale getirilmiştir. Tescil, koruma alanı belirleme ve idari yaptırımlar gibi uygulamalar bu erken dönem düzenlemenin geliştirilmiş uzantılarıdır.
Bu yönüyle Asar-ı Atika Nizamnamesi, yalnızca Osmanlı dönemine ait bir metin olarak görülmemiş, Türk kültür varlıkları hukukunun sürekliliğini sağlayan temel bir kaynak olarak değerlendirilmiştir.
Asar-ı Atika Nizamnamesi’nin Günümüz Hukuk Sistemindeki Yeri
Asar-ı Atika Nizamnamesi, günümüzde yürürlükte olan kültür varlıkları mevzuatının tarihsel temelini oluşturan bir düzenleme olarak kabul edilir. Her ne kadar doğrudan uygulanmasa da ortaya koyduğu ilkeler, modern hukuk sistemi içinde varlığını sürdürmüştür. Eski eserlerin korunması, denetlenmesi ve kamu yararı kapsamında ele alınması anlayışı bu metinle şekillenmiştir.
Güncel Türk hukukunda kültür varlıklarının korunmasına ilişkin kurallar, Asar-ı Atika Nizamnamesi ile benimsenen devlet sorumluluğu yaklaşımını esas alır. Kültür varlıklarının tescili, koruma altına alınması ve kullanımına ilişkin sınırlamalar bu anlayışın devamı niteliğindedir. Bu durum, kültürel mirasın bireysel iradeye bırakılmaması ilkesine dayanır.
Modern müzecilik uygulamaları ve arkeolojik çalışmalar da Asar-ı Atika Nizamnamesi’nin etkisini taşır. Kazı izinleri, bilimsel yöntem zorunluluğu ve bulunan eserlerin kamu koleksiyonlarına kazandırılması süreci, nizamnamede yer alan denetim mantığının geliştirilmiş biçimidir. Böylece kültür varlıklarının korunması ile bilimsel araştırma arasında dengeli bir yapı kurulmuştur.
Koruma kurulları, sit alanı kavramı ve idari yaptırımlar gibi güncel uygulamalar, Asar-ı Atika Nizamnamesi ile atılan hukuki adımların ilerletilmiş hâlidir. Bu yapı, kültür varlıklarının sürdürülebilir biçimde korunmasını hedefleyen çağdaş hukuk anlayışını destekler.
Bu çerçevede Asar-ı Atika Nizamnamesi, Türk hukuk sisteminde yalnızca tarihsel bir belge olarak değerlendirilmez. Kültür varlıklarının korunmasına ilişkin temel yaklaşımın kaynağı olarak kabul edilir.
Türk Kültür Varlıkları Hukuku Açısından Genel Değerlendirme
Asar-ı Atika Nizamnamesi, Türk kültür varlıkları hukukunun oluşum sürecinde belirleyici bir yere sahiptir. Eski eserlerin korunmasına yönelik ilk hukuki çerçevenin bu düzenleme ile çizilmesi, sonraki dönemlerde hazırlanan tüm mevzuatın yönünü belirlemiştir. Kültür varlıklarının kamuya ait bir değer olarak kabul edilmesi, hukuki sürekliliğin temel dayanağını oluşturmuştur.
Bu nizamname ile benimsenen koruma anlayışı, kültür varlıklarının rastlantısal uygulamalara bırakılmasını engellemiştir. Devlet denetimi, izin sistemi ve bildirim zorunluluğu gibi uygulamalar, Türk kültür varlıkları hukukunda kalıcı bir yapı meydana getirmiştir. Bu yapı, kültürel mirasın korunmasını bireysel tercihlerden bağımsız bir hukuki sorumluluk haline getirmiştir.
Asar-ı Atika Nizamnamesi, kamu yararı kavramını kültür varlıkları üzerinden somutlaştıran ilk metinlerden biri olmuştur. Kültürel mirasın gelecek kuşaklara aktarılması fikri, bu düzenleme ile hukuk sistemine yerleşmiştir. Bu yaklaşım, modern koruma anlayışının dayandığı temel ilkeler arasında yer alır.
Kısacası, Asar-ı Atika Nizamnamesi, Osmanlı’dan Cumhuriyet’e uzanan kültür varlıkları hukukunun başlangıç noktası olarak kabul edilir. Günümüzde uygulanan koruma, tescil ve denetim mekanizmalarının arkasında yer alan hukuki düşünce bu nizamname ile şekillenmiştir. Bu yönüyle Türk kültür varlıkları hukukunun gelişiminde süreklilik sağlayan ana metinlerden biri olarak değerlendirilir.
The Asar-ı Atika Regulation is a legal regulation prepared on the uncontrolled change of hands of ancient artifacts found in Ottoman lands and their removal abroad. Increasing interest in archaeological finds throughout the 19th century, unauthorized excavations by foreign researchers and transportation of artifacts to Europe led to serious losses. This situation necessitated the direct intervention of the state. With the regulation, the concept of “asar-ı atika” was defined in a legal text for the first time. Movable and immovable works of historical, archaeological and artistic value were evaluated in this context. Thus, ancient artifacts were removed from the area of personal possession and taken into the public protection area. The main purpose of the Asar-ı Atika Nizamnamesi was to establish state control over antiquities. The authority to conduct excavations is subject to permission, and notification of the artifacts found has become mandatory. Sharing, transportation and sale of works are subject to certain rules and arbitrary practices are prevented. This regulation is considered the first systematic approach that addresses the protection of cultural heritage within the framework of public interest. With this regulation, the Ottoman Empire defined antiquities as a value that the state should protect and created a framework that guided subsequent legal regulations. Legal Principles Introduced by the Asar-ı Atika Regulation The Asar-ı Atika Regulation has set forth clear and binding legal principles for the protection of ancient works. These principles created a significant change in the perspective on cultural assets during the Ottoman period. With the regulation, ancient works were taken out of the concept of individual ownership for the first time and evaluated within the scope of public interest. One of the most basic principles of regulation is that ancient works are considered state property. The limits of individual rights claims on historical artifacts underground or above ground have been determined, and final authority has been left to the state. This approach has strengthened the role of the central authority in the protection of cultural assets. Excavation activities are subject to strict rules with the Asar-ı Atika Regulation. It is mandatory for people who want to conduct archaeological excavations to obtain official permission. Unauthorized excavations were deemed unlawful, and the artifacts found were required to be reported to the competent authorities. Thus, it is aimed to prevent random excavations and unconscious destruction. Another legal principle is the restrictions on taking antiquities abroad. Transport of works across the country’s borders is subject to permission, and uncontrolled exports are prohibited. This regulation aimed to preserve the cultural heritage in the Ottoman lands and keep it in the country. Bringing together the principles of ownership, control and protection, the Asar-ı Atika Regulation has set forth the set of principles that form the basis of Turkish cultural property law. These principles were clearly followed in the legislation prepared in later periods. The Effect of the Asar-ı Atika Regulation on the Cultural Heritage Legislation of the Republican Era The Asar-ı Atika Regulation has been one of the direct basis of the cultural property law established during the Republic period. This regulation, put forward in the last period of the Ottoman Empire, provided a ready legal basis for the newly established state’s approach to cultural heritage. This ground ensured the continuity of the understanding that considers the protection of ancient monuments as a state responsibility. In the regulations that came into force in the first years of the Republic, it is seen that the basic principles adopted by the Asar-ı Atika Regulation were preserved. Considering ancient artifacts as state property, banning unauthorized excavations, and controlling the export of artifacts abroad are clear indicators of this continuity. This approach has limited the use of cultural assets as a subject of individual disposal. The last Asar-ı Atika Nizamnamesi, dated 1906, served as a direct reference for the legal texts issued during the Republic period. While preparing the Law on Antiquities dated 1973 and the Law on the Protection of Cultural and Natural Assets dated 1983, the understanding of protection and control in the regulations was taken as basis. Thus, the legal line extending from the Ottoman Empire to the Republic was preserved. The state’s surveillance authority over cultural assets was shaped by the Asar-ı Atika Regulation and became more comprehensive in the legislation of the Republic. Practices such as registration, protected area designation and administrative sanctions are improved extensions of this early regulation. In this respect, the Asar-ı Atika Nizamnamesi has not only been seen as a text belonging to the Ottoman period, but has also been evaluated as a fundamental source that ensures the continuity of Turkish cultural property law. The Place of Asar-ı Atika Regulation in Today’s Legal System The Asar-ı Atika Regulation is considered to be a regulation that forms the historical basis of the cultural property legislation in force today. Even though it was not directly applied, the principles it put forward have continued their existence in the modern legal system. The understanding of the protection, inspection and handling of ancient works within the scope of public interest has been shaped by this text. The rules regarding the protection of cultural assets in current Turkish law are based on the state responsibility approach adopted by the Antiquities Regulation. Registration, protection and restrictions on the use of cultural assets are a continuation of this understanding. This situation is based on the principle that cultural heritage should not be left to individual will. Modern museum practices and archaeological studies also bear the influence of the Asar-ı Atika Regulation. Excavation permits, the obligation of scientific method and the process of bringing the found works into public collections are an improved form of the control logic included in the regulation. Thus, a balanced structure was established between the protection of cultural assets and scientific research. Current practices such as conservation boards, the concept of a protected area and administrative sanctions are an advancement of the legal steps taken with the Antiquity Regulation. This structure supports the modern understanding of law that aims to sustainably protect cultural assets. In this context, the Asar-ı Atika Nizamnamesi is not considered only as a historical document in the Turkish legal system. It is considered the source of the basic approach to the protection of cultural assets. General Evaluation in Terms of Turkish Cultural Heritage Law Asar-ı Atika Regulation has a decisive place in the formation process of Turkish cultural property law. Drawing the first legal framework for the protection of ancient works with this regulation determined the direction of all legislation prepared in the following periods. The acceptance of cultural assets as public value has formed the basis of legal continuity. The conservation approach adopted by this regulation prevented cultural assets from being left to random practices. Practices such as state inspection, permit system and notification obligation have created a permanent structure in Turkish cultural property law. This structure has made the protection of cultural heritage a legal responsibility independent of individual preferences. Asar-ı Atika Nizamnamesi was one of the first texts that concretized the concept of public interest through cultural assets. The idea of transferring cultural heritage to future generations has been established in the legal system with this regulation. This approach is among the basic principles on which the modern understanding of conservation is based. In short, the Asar-ı Atika Regulation is considered the starting point of cultural property law extending from the Ottoman Empire to the Republic. The legal thought behind the protection, registration and control mechanisms implemented today was shaped by this regulation. In this respect, it is considered as one of the main texts that provide continuity in the development of Turkish cultural property law.
Yorum Yok